تيشتار و تيشتار-ياشت: نيزك آسمانی که خشکسالی را شکست می‌دهد

در تقویم زرتشتی جشن‌هایی وجود دارند که نه تنها تغییر فصل‌ها را یادآوری می‌کنند، بلکه نمایش مقدس داستان آفرینش را بازسازی می‌کنند. یکی از برجسته‌ترین و شاعرانه‌ترین آن‌ها تيشتار (Tištar) است که نیز به تيرگان (Tirgan) یا جشن تيرگان (Jashn-e Tirgan) معروف است. این جشن تابستانی است که تيشتریا (Tištrya) را که الهه بارش باران و باروری است و با ستاره درخشان شب، سیاروس، مرتبط است، می‌ستایشد. اما معنای این روز فراتر از تقویم کشاورزی است: این داستانی از نبرد فضایی، قدرت قربانی و اینکه چگونه نور و آب تاریکی و خشکسالی را شکست می‌دهند است.

معانی و معنا: از ستاره تا بارش باران

تيشтар — جنگجوی آسمانی

تيشтар نه تنها یک الهه انتزاعی است. در سنت زرتشتی او یک یزدا است، یعنی «ارزشمند برای عبادت» روحی که سیاروس را نمادینه می‌کند. سیاروس پرترین ستاره در آسمان است و در گذشته، طلوع گلیکالیک (اولین ظهور در آسمان صبح) آن به معنای شروع گرما تابستانی و مهم‌تر از همه برای ایران، نزدیک شدن به فصل بارش باران بود. تيشтар ستاره‌ای است که آب زنده‌بخش را می‌آورد. نام او به معنای «مرتبط با سه ستاره» است و مستقیماً با نور و افتخار مرتبط است.

افسانه پیروزی بر آپاوشا

مفهوم مرکزی جشن، که در اساس آن قرار دارد، یک مقاومت اپیک است که در «تيشتار-ياشت» (تير-ياشت)، هشتمین شعر آvesta توصیف شده است. بر اساس این افسانه، تيشтар با آپاوشا (Apaosha)، هیولا خشکسالی، درگیر می‌شود. این نبرد به صورت دو اسب صورت می‌گیرد: تيشтар به عنوان یک اسب زیبا با گوش‌های طلایی ظاهر می‌شود و دشمن او به عنوان یک اسب زشت و کثیف.

در ابتدا هیولا برنده می‌شود و تيشتار را به دلیل کمبود احترام و قربانی از سوی مردم ضعیف می‌کند. الهه به آهورامزدا، آفریننده همه چیز، دعوت می‌کند که مداخله کند و قربانی انجام دهد. پر از این قدرت، تيشتار دوباره به نبرد می‌پردازد و در نهایت آپاوشا را شکست می‌دهد. سپس باران‌های مورد انتظار بر поля و مرتع‌های خشک می‌بارد و زندگی و باروری را می‌آورد. این افسانه اهمیت بنیادی قربانی‌ها در سنت زرتشتی را برجسته می‌کند.

افسانه آرش شکارچی

علاوه بر نبرد فضایی، جشن تيرگان نیز با افسانه شجاعانه آرش شکارچی (Arash-e Kamangir) مرتبط است. بر اساس افسانه، شاه منوچهر پادشاه پارس و شاه افارسیاب تصمیم گرفتند که مرز بین سرزمین‌های خود را تعیین کنند. تصمیم گرفته شد که آرش شکارچی بر روی قله کوه دماوند برود و تیری پرتاب کند. مکانی که تیر می‌افتد، مرز جدید خواهد بود.

آرش تیر را در روز سیزدهم ماه تير پرتاب کرد و پرواز آن از طلوع تا ظهر طول کشید تا به ساحل رودخانه جیحون (آمودریا) برسد. افسانه می‌گوید که وقتی مرز تعیین شد، باران‌های مورد انتظار بر دو سرزمین که از خشکسالی هشت ساله رنج می‌بردند، بارید. بنابراین تیر (تیر) نماد صلح، عدالت و تنظیم نظم و همچنین آغاز فصل بارش باران شد.

آتрибوت‌ها و مراسم: چگونه تيشтар را جشن می‌گیرند

جشن تيشтар (تيرگان) معمولاً در روز سیزدهم ماه تير بر اساس تقویم زرتشتی و تقویم ایرانی، که حدوداً ۲–۴ ژوئیه است، برگزار می‌شود. این یکی از سه جشن مهم فصلی باستانی ایران است، به علاوه از نوروز (بهار) و مهرگان (پاییز). مراسم آن پرشور، نمادین و به سوی جذب آب و برکت‌ها است.

مراسم اصلی

• نوارهای رنگی (بستن «تیر» و «باد»): این مرسوم‌ترین عرف است. زرتشتیان نوارهای رنگی را روی مچ دست‌های خود بسته‌اند. آن‌ها را برای ده روز می‌پوشند و سپس در روز جشن اصلی، آن‌ها را در آب جاری می‌اندازند — رودخانه یا رود. معتقد است که نوارها همه بدی را جذب می‌کنند و آن را دور می‌کنند، نماد پاکسازی و تجدید می‌شوند.

• آب به عنوان عنصر جشن: چون تيشтар الهه بارش باران و آب است، جشن بدون آن غیر ممکن است. مردم با آب شستشو می‌دهند، می‌رقصند و می‌خوانند، از آب زنده‌بخش خوشحال می‌شوند. این عمل نمادانه به سوی باران‌ها دعوت و استقبال می‌کند.

• غذاهای سنتی: میز جشن حتماً شامل غذاهای خاصی است. از جمله آن‌ها سوپ اسفناج و شوله زرد (sholeh zard) — شیرینی برنجی با زعفران است. این غذاها در هر خانه تهیه می‌شوند و به مهمانان تعارف می‌شوند.

• طالع‌بینی (کوزه): در برخی مناطق مراسم طالع‌بینی با کوزه سفالی (کوزه) انجام می‌شود که سال آینده را پیش‌بینی می‌کند.

• تمرینات روحانی: جشن نیز شامل خواندن شعرها، از جمله بخش‌هایی از شاهنامه فردوسی که قهرمانی آرش را توصیف می‌کند، و انجام مراسم تشکر (جشن) است.

نتیجه‌گیری

جشن تيشтар (تيرگان) نه تنها یک مراسم باستانی است. این یادآوری زنده‌ای است که زندگی روی زمین به تعادل نازک بین آسمان، آب و اراده انسان بستگی دارد. معانی آن در احترام به نیروهای طبیعت، در ایمان به پیروزی نور بر تاریکی و در تشکر از هر هدیه‌ای که از بالا نازل می‌شود است. امروز، وقتی تغییرات اقلیمی باعث می‌شود که مشکل آب بیشتر و بیشتر شود، این جشن باستانی به طرز جدیدی به گوش می‌رسد، یادآور وابستگی مشترک ما به آب آسمانی و نیاز به حفظ و ارزشگذاری به این هدیه با ارزش است.

Permanent link to this publication: